Nếu bạn thường xuyên mệt rã rời, chóng mặt khi đứng dậy, huyết áp thấp và sụt cân không rõ lý do, đó có thể là dấu hiệu của suy tuyến thượng thận (còn gọi là suy thượng thận/Addison). Tình trạng này xảy ra khi tuyến thượng thận giảm sản xuất hormon, đặc biệt là cortisol và đôi khi cả aldosterone, khiến cơ thể khó duy trì năng lượng, đường huyết và huyết áp ổn định.
Tin tốt là suy thượng thận có thể kiểm soát tốt nếu được chẩn đoán sớm và điều trị đúng. Bài viết dưới đây giúp bạn nhận biết dấu hiệu suy thượng thận, hiểu nguyên nhân suy thượng thận, quy trình chẩn đoán suy thượng thận và đặc biệt là nguy cơ hạ huyết áp có thể dẫn đến cơn suy thượng thận cấp.
Nếu bạn nghi ngờ suy thượng thận hoặc hay tụt huyết áp, hãy đặt lịch khám Nội tiết và xét nghiệm theo chỉ định tại phòng khám đa khoa Kim Đức: 098.798.1968 – 094.198.1968.
Suy tuyến thượng thận là gì và vì sao dễ gây tụt huyết áp
Suy tuyến thượng thận là tình trạng tuyến thượng thận không tạo đủ cortisol. Ở một số trường hợp, cơ thể cũng thiếu aldosterone, dẫn đến mất muối và nước, làm giảm thể tích tuần hoàn và gây tụt huyết áp. hiến cơ thể khó đáp ứng với stress (ốm sốt, phẫu thuật, chấn thương) và dễ rơi vào cơn suy thượng thận cấp nếu không xử trí kịp thời.
Vai trò cortisol và aldosterone trong cơ thể
- Cortisol: giúp chuyển hóa chất béo, đạm, đường; hỗ trợ duy trì đường huyết, điều hòa miễn dịch và góp phần ổn định huyết áp.
- Aldosterone: giữ muối (natri) và nước, thải kali; nhờ đó duy trì thể tích máu và huyết áp.
Phân biệt suy thượng thận nguyên phát và thứ phát
| Đặc điểm | Suy thượng thận nguyên phát | Suy thượng thận thứ phát |
|---|---|---|
| Vị trí vấn đề | Tuyến thượng thận tổn thương trực tiếp | Thiếu ACTH do tuyến yên hoặc do ngừng corticoid đột ngột |
| Aldosterone | Thường giảm, dễ tụt huyết áp, thèm muối | Thường ít ảnh hưởng hơn |
| Da sạm | Hay gặp do ACTH tăng | Ít gặp |
Dấu hiệu suy thượng thận thường gặp và dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm
Triệu chứng của suy thượng thận thường tiến triển âm thầm, dễ nhầm với thiếu ngủ, thiếu máu hoặc rối loạn tiêu hóa.
Nhóm triệu chứng phổ biến
- Mệt mỏi tăng dần, yếu cơ, giảm sức bền.
- Sụt cân, chán ăn, buồn nôn hoặc đau bụng.
- Huyết áp thấp, choáng váng khi đứng dậy.
- Da sạm hoặc sẫm màu bất thường, đặc biệt ở nếp gấp, sẹo cũ, vùng tì đè.
- Thèm muối, chuột rút; có thể kèm hạ đường huyết ở một số người.
Các biểu hiện trên phù hợp với mô tả về Addison và suy tuyến thượng thận trên các nguồn y khoa uy tín.
Dấu hiệu cảnh báo cơn suy thượng thận cấp cần đi cấp cứu
Cơn suy thượng thận cấp có thể xảy ra khi cơ thể bị stress nặng như nhiễm trùng, tiêu chảy mất nước, chấn thương, phẫu thuật hoặc bỏ thuốc thay thế hormon. Đây là tình trạng cấp cứu vì có thể tụt huyết áp sâu và trụy tim mạch.
- Tụt huyết áp, choáng, ngất hoặc lơ mơ.
- Nôn nhiều, đau bụng dữ dội, tiêu chảy.
- Sốt, run lạnh, mất nước.
- Hạ đường huyết, co giật (hiếm nhưng nguy hiểm).
Nếu có các dấu hiệu trên, hãy gọi cấp cứu hoặc đến cơ sở y tế gần nhất. Sau khi ổn định, bạn nên khám Nội tiết để đánh giá nguyên nhân.
Tìm hiểu thêm về các triệu chứng suy tuyến thượng thận
Nguyên nhân suy thượng thận: vì sao tuyến thượng thận bị suy
Nguyên nhân suy thượng thận được chia theo vị trí rối loạn: tại tuyến thượng thận (nguyên phát) hoặc ở tuyến yên – hạ đồi (thứ phát, tam phát). Viện Tiểu đường và Bệnh tiêu hóa
Nguyên nhân suy thượng thận nguyên phát
- Tự miễn là nguyên nhân thường gặp ở nhiều quốc gia.
- Nhiễm trùng (ví dụ lao), di căn ung thư hoặc thâm nhiễm.
- Xuất huyết tuyến thượng thận hoặc tổn thương do thuốc hiếm gặp.
Việc xác định nguyên nhân giúp chọn xét nghiệm và theo dõi phù hợp, tránh bỏ sót bệnh lý đi kèm. Viện Tiểu đường và Bệnh tiêu hóa
Nguyên nhân suy thượng thận thứ phát và do thuốc
- Bệnh lý tuyến yên hoặc vùng hạ đồi làm giảm tiết ACTH.
- Ngừng corticoid đột ngột sau dùng kéo dài có thể gây suy thượng thận do thuốc.
Nếu bạn từng dùng corticoid kéo dài (uống, tiêm, hít hoặc bôi diện rộng) và đang mệt mỏi, tụt huyết áp, hãy trao đổi với bác sĩ Nội tiết trước khi tự ý ngừng thuốc. Viện Tiểu đường và Bệnh tiêu hóa
Chẩn đoán suy thượng thận: cần khám và xét nghiệm gì
Chẩn đoán suy thượng thận dựa trên triệu chứng lâm sàng kết hợp xét nghiệm hormon. Vì biểu hiện có thể mơ hồ, bác sĩ thường đánh giá theo nguy cơ, huyết áp, điện giải và diễn tiến mệt mỏi kéo dài.
Các xét nghiệm máu thường được chỉ định
- Cortisol buổi sáng, ACTH, đường huyết.
- Natri, kali và các xét nghiệm điện giải liên quan.
- Kháng thể tự miễn trong nghi ngờ nguyên phát.
Nhiều nguồn khuyến nghị xét nghiệm điện giải, cortisol và ACTH như bước khởi đầu trong đánh giá Addison.
Test kích thích ACTH và chẩn đoán hình ảnh
Test kích thích ACTH là xét nghiệm được dùng phổ biến để xác định suy tuyến thượng thận. Bác sĩ lấy máu trước và sau khi tiêm ACTH tổng hợp để xem cortisol có tăng đúng đáp ứng hay không. Viện Tiểu đường và Bệnh tiêu hóa
Tùy trường hợp, bác sĩ có thể chỉ định chụp CT hoặc MRI để tìm nguyên nhân tại tuyến thượng thận hay tuyến yên.
Nguy cơ hạ huyết áp trong suy tuyến thượng thận: hiểu đúng để phòng biến chứng
Hạ huyết áp trong suy tuyến thượng thận thường liên quan đến thiếu aldosterone (mất muối – mất nước) và thiếu cortisol (giảm đáp ứng co mạch), vì vậy người bệnh hay chóng mặt khi đứng dậy, mệt và dễ ngất.
Dấu hiệu suy tuyến thượng thận bạn nên theo dõi tại nhà
- Huyết áp thấp lặp lại, đặc biệt khi đứng lên.
- Tim đập nhanh, vã mồ hôi, run tay khi đói hoặc sau vận động.
- Khát nhiều, thèm muối, chuột rút.
Checklist phòng tụt huyết áp và cơn suy thượng thận cấp
- Uống đủ nước, đặc biệt khi sốt, tiêu chảy hoặc trời nóng.
- Không tự ý ngừng hoặc giảm liều thuốc hormon khi đang điều trị.
- Trao đổi với bác sĩ về liều tăng tạm thời khi bị bệnh cấp hoặc trước thủ thuật.
- Chuẩn bị thẻ thông tin bệnh và thuốc đang dùng để dùng khi cấp cứu.
Giáo dục xử trí khủng hoảng và điều chỉnh liều trong giai đoạn stress là khuyến cáo quan trọng trong hướng dẫn thực hành.
Điều trị và phục hồi suy tuyến thượng thận: mục tiêu là sống khỏe và an toàn
Điều trị suy tuyến thượng thận chủ yếu là dùng hormon thay thế để bù phần thiếu hụt. Với suy nguyên phát có thiếu aldosterone, bác sĩ có thể bổ sung mineralocorticoid để giữ muối – nước và ổn định huyết áp.
Điều trị suy tuyến thượng thận thay thế hormon và theo dõi
- Glucocorticoid (thường là hydrocortisone hoặc tương đương) chia liều phù hợp sinh lý.
- Mineralocorticoid (ví dụ fludrocortisone) nếu có thiếu aldosterone.
- Theo dõi huyết áp, cân nặng, điện giải, triệu chứng thèm muối hoặc phù.
Việc lựa chọn thuốc và liều lượng cần cá thể hóa, tránh tự điều chỉnh vì có thể làm nặng hạ huyết áp hoặc tăng nguy cơ tác dụng phụ.
Phục hồi tuyến thượng thận có khả thi không
Khả năng phục hồi tuyến thượng thận phụ thuộc nguyên nhân. Nếu suy thượng thận do ngừng corticoid sau dùng dài ngày, tuyến yên – thượng thận có thể phục hồi dần theo thời gian, nhưng cần giảm liều theo phác đồ và theo dõi xét nghiệm.
Ngược lại, suy thượng thận nguyên phát thường cần điều trị thay thế lâu dài. Mục tiêu là kiểm soát triệu chứng, phòng cơn suy thượng thận cấp và giúp người bệnh sinh hoạt bình thường.
Bạn đang có mệt mỏi kéo dài, da sạm, huyết áp thấp hoặc nghi ngờ suy thượng thận? Hãy liên hệ phòng khám đa khoa Kim Đức để đặt lịch khám Nội tiết và xét nghiệm theo chỉ định: 098.798.1968 – 094.198.1968.
Câu hỏi thường gặp về suy tuyến thượng thận
Suy tuyến thượng thận có tự khỏi không
Phần lớn suy thượng thận nguyên phát không tự khỏi và cần điều trị thay thế hormon lâu dài. Nếu nguyên nhân do dùng corticoid kéo dài, trục hormon có thể hồi phục nhưng thường cần thời gian và theo dõi sát. Đừng tự ý dừng thuốc vì có thể gây cơn suy thượng thận cấp.
Chẩn đoán suy thượng thận có cần nhịn ăn không
Tùy xét nghiệm. Cortisol buổi sáng thường lấy mẫu vào một khung giờ nhất định, đôi khi bác sĩ có thể yêu cầu nhịn ăn để đồng thời kiểm tra đường huyết hoặc xét nghiệm khác. Test kích thích ACTH có quy trình lấy mẫu trước và sau tiêm theo hướng dẫn của cơ sở y tế. Viện Tiểu đường và Bệnh tiêu hóa
Vì sao suy tuyến thượng thận gây chóng mặt khi đứng lên
Khi thiếu aldosterone, cơ thể dễ mất muối và nước làm giảm thể tích máu. Thiếu cortisol cũng làm giảm đáp ứng co mạch, khiến huyết áp khó tăng khi thay đổi tư thế. Kết quả là bạn dễ chóng mặt, choáng váng hoặc ngất khi đứng dậy nhanh.
Người suy tuyến thượng thận có nên ăn mặn hơn không
Một số người suy thượng thận nguyên phát có thể thèm muối và huyết áp thấp. Tuy nhiên tăng muối cần cân nhắc theo huyết áp, điện giải và thuốc đang dùng, nên làm theo tư vấn bác sĩ. Tự ý ăn quá mặn có thể không phù hợp nếu bạn có bệnh tim mạch hoặc vấn đề khác.
Khi nào cần đi khám Nội tiết ngay
Hãy đi khám sớm nếu bạn có mệt mỏi kéo dài kèm sụt cân, huyết áp thấp lặp lại, da sạm, thèm muối hoặc hạ đường huyết. Nếu có tụt huyết áp nặng, nôn nhiều, lơ mơ, ngất, hãy đi cấp cứu. Khám sớm giúp chẩn đoán và phòng biến chứng nguy hiểm.
Lưu ý: Thông tin trong bài nhằm mục đích tham khảo, không thay thế cho chẩn đoán và điều trị của bác sĩ.
